Ile jest gmin w Polsce? – kompleksowy przewodnik

Każdy zainteresowany strukturą administracyjną Polski może się zastanawiać: ile jest gmin w Polsce i jakie mają znaczenie dla lokalnej społeczności? Gminy są podstawowymi jednostkami samorządu terytorialnego, bezpośrednio związanymi z potrzebami mieszkańców. W poniższym artykule szczegółowo omówimy nie tylko samą liczbę gmin, ale również ich rodzaje, zadania, historię oraz zmiany administracyjne. Dowiesz się, ile dokładnie gmin funkcjonuje w Polsce (stan na 2026 rok), jak są one klasyfikowane oraz jakie pełnią role w systemie lokalnej administracji.

Podział administracyjny Polski

Polska jest podzielona na trzy główne szczeble administracji: województwa, powiaty i gminy. Obecnie mamy 16 województw, które dzielą się na 314 powiatów (w tym 66 miast na prawach powiatu) oraz 2479 gmin. To trójstopniowy model wprowadzony reformą administracyjną z 1999 roku (ustawą z 1998 r.), która zlikwidowała stary system PRL (49 województw) i znacznie zmniejszyła liczbę regionów.

Każde województwo ma sejmik wojewódzki i zarząd z marszałkiem, a każdy powiat radę powiatu i starostę. Jednak najbardziej widocznym w codziennym życiu mieszkańców szczeblem są gminy. Gmina to podstawowa jednostka samorządu terytorialnego – obejmuje jeden określony obszar (miasto, wsie lub ich kombinację) i tworzy wspólnotę lokalną. Gminy realizują lokalne usługi publiczne – budują i remontują drogi gminne, prowadzą przedszkola i szkoły podstawowe, utrzymują infrastrukturę komunalną, wspierają opiekę społeczną. Choć ich działania podlegają formalnie nadzorowi wojewody (pod względem zgodności z prawem), to każda gmina ma własny budżet oraz niezależne władze. W Polsce funkcjonuje również 66 miast na prawach powiatu – łączą one kompetencje gminy miejskiej i powiatu, ale formalnie są traktowane jako gminy miejskie. Przykłady to Warszawa, Kraków, Gdańsk czy Poznań – mają one charakter gminy miejskiej i jednocześnie realizują dodatkowe zadania powiatowe (np. utrzymanie szpitali powiatowych).

Taki podział administracyjny oznacza, że wiele decyzji lokalnych jest podejmowanych jak najbliżej obywateli. Władze gmin znają specyfikę swojego terenu i mogą szybko reagować na potrzeby społeczności. Gminy dysponują własnymi środkami finansowymi – przede wszystkim z podatków lokalnych (np. od nieruchomości i rolnego) oraz udziału w podatkach centralnych (część PIT i CIT). Mają też dostęp do dotacji rządowych i unijnych na inwestycje. Dzięki temu lokalny samorząd jest w stanie elastycznie planować inwestycje – budując nowe szkoły, kanalizację, świetlice czy infrastrukturalne obwodnice. Decentralizacja sprawia, że administracja jest bardziej efektywna: w Polsce 2479 gmin oznacza, że praktycznie każda miejscowość należy do jakiejś gminy, a mieszkańcy mają bliski kontakt z lokalnymi władzami.

Historia samorządu gminnego w Polsce

System gminny w Polsce ma bardzo długą historię. Pierwsze formy samorządowej organizacji lokalnej pojawiły się już w średniowieczu – ludność wiejska i miejska tworzyła wspólnoty, wybierała sołtysów, ławników czy radnych do zarządzania sprawami osady. Dopiero w dobie nowożytnej ukształtowały się instytucje gmin takie, jak je rozumiemy dziś. Na ziemiach polskich, pod zaborem austriackim wprowadzono samorząd gminny na wzór austriacki (ustawa galicyjska z 1866 r.), a pod zaborami pruskim i rosyjskim obowiązywały inne regulacje (np. ustawa uwłaszczeniowa carskiej Rosji z 1864 r., dająca wiejskim gromadom ograniczone samorządowe funkcje). Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. gminy stały się podstawą samorządu lokalnego II Rzeczpospolitej. Każda gmina otrzymała pewną autonomię – organizowały one lokalne wybory do rad gmin (tzw. rada gromadzka w terenie wiejskim, rada miejska w miastach) i kierowały sprawami lokalnymi w ramach prawa krajowego.

W okresie PRL struktura ta ulegała zmianom centralizacyjnym. W 1954 r. gminy zostały zastąpione mniejszymi jednostkami – gromadami (kilkadziesiąt razy zwiększono liczbę lokalnych wspólnot, co miało wzmocnić kontrolę partii komunistycznej nad regionami). Ten system istniał do 1972 r. Od 1 stycznia 1973 r. ponownie wprowadzono gminy – gromady zostały zlikwidowane, a lokalny samorząd przywrócono na wzór przedwojenny (nowelizacja ustawy z 1969 r.). Mimo to realne uprawnienia gmin były wtedy ograniczone (podlegały silnej kontroli wojewodów oraz administracji centralnej).

Przełom przyniosły przemiany ustrojowe 1990 roku. W marcu 1990 r. odbyły się pierwsze w pełni wolne wybory samorządowe w wolnej Polsce. Ustawa o samorządzie gminnym z 8 marca 1990 r. ustanowiła gminę jako jednostkę samorządu terytorialnego z szerokimi uprawnieniami. Gminy uzyskały osobowość prawną, własny budżet i prawo do uchwalania lokalnych uchwał. Wójtom, burmistrzom i prezydentom miast powierzono realne zarządzanie sprawami lokalnymi, a rady gmin zyskały kompetencje decydowania o inwestycjach, podatkach lokalnych i planie zagospodarowania. To doprowadziło do silnego rozwoju samorządności.

Ostatnia ważna reforma odbyła się w 1998 roku – w życie weszła w 1999 r. ustawa trójstopniowa, która utrzymała gminy jako podstawowy szczebel, ale przywróciła powiaty (jako szczebel pośredni) i ustanowiła nowe województwa (16). Po reformie 1999 r. Polska początkowo miała 2489 gmin. W kolejnych latach liczba gmin malała w wyniku zmian administracyjnych (wyodrębnianie się małych gmin oraz łączenie czy likwidacje innych) do obecnych 2479. Historia gmin pokazuje więc, że ich rola rosła i malała wraz z dziejami Polski – od lokalnych wspólnot średniowiecznych, przez instytucje zaborów, centralizm PRL, aż do samodzielnego samorządu po 1989 r. Dziś gminy są stabilnym fundamentem administracji lokalnej.

Czym jest gmina?

Gmina (niem. Gemeinde, „wspólnota”) to wspólnota mieszkańców jednego lub kilku związanych ze sobą terytorialnie miejscowości. W praktyce oznacza to, że każda wieś albo miasto w Polsce należy do pewnej gminy. Gminę tworzy najczęściej jedna większa miejscowość (siedziba urzędu) i otaczające ją wsie (w gminach miejsko-wiejskich), albo sama miejscowość w całości (gmina miejska), albo obszar czysto wiejski (gmina wiejska).

Aktualny kształt gmin został ustalony ustawą z 1990 r. – to wtedy gmina została zakwalifikowana jako podstawowa jednostka samorządu terytorialnego. Prawo określa, że gminę tworzy mieszkańcy zameldowani na jej obszarze, którzy bezpośrednio wyłaniają lokalne władze. W efekcie gmina staje się organizacją publiczną o osobowości prawnej – ma własny budżet, może zatrudniać urzędników, posiadać nieruchomości oraz prawo do prowadzenia miejscowych aktów prawnych (uchwał).

Władzami gminy są: rada gminy (organ uchwałodawczy) oraz organ wykonawczy – wójt w gminie wiejskiej albo burmistrz/prezydent w gminie miejskiej lub miejsko-wiejskiej. Rada gminy składa się z radnych wybieranych w wyborach co 5 lat. To rada uchwala budżet gminy, statut gminy oraz wydaje uchwały lokalne. Wójt (lub burmistrz, prezydent) realizuje te uchwały i kieruje urzędem gminy. Kadencja wójta i rady jest taka sama, co buduje lokalną demokrację – mieszkańcy mogą odwołać swoich przedstawicieli w wyborach po 5 latach, a głosują często wielokrotnie (każda większa miejscowość ma swoich radnych).

Gmina posiada także jednostki pomocnicze. W gminie wiejskiej podstawowymi są sołectwa: zebranie mieszkańców wsi wybiera sołtysa (przewodniczącego) i radę sołecką, która pomaga w drobnych sprawach lokalnych (organizacja kółek rolniczych, utrzymanie drogi gruntowej, opieka nad świetlicą). Wiele gmin miejsko-wiejskich oraz dużych gmin miejskich dzieli się na dzielnice lub osiedla, które również mogą mieć wyłonione rady dzielnic (np. w Warszawie jest 18 dzielnic z lokalnymi radami). Jednostki pomocnicze integrują mieszkańców i opiniują budżet czy inwestycje w swoich częściach gminy.

Istotną cechą gminy jest jej autonomia. Konstytucja RP (art. 15) gwarantuje samorządność lokalną i określa gminę jako wspólnotę samorządową mieszkańców danej gminy. Oznacza to, że gmina ma prawo do własnego statutu, budżetu i doległości finansowej. Ustawa o samorządzie gminnym doprecyzowuje kompetencje: gmina może samodzielnie uchwalać lokalne podatki (np. od nieruchomości, leśny), uchwalać plan zagospodarowania przestrzennego oraz realizować swoje zadania w ramach prawa. Jednocześnie każdy uchwała rady gminy podlega kontroli RIO (Regionalnej Izby Obrachunkowej) i wojewody, co gwarantuje zgodność z prawem. Dzięki temu gmina działa na granicy oddolnej inicjatywy mieszkańców i wytycznych państwa.

Liczba gmin w Polsce

Według stanu na 1 stycznia 2026 r. w Polsce funkcjonuje 2479 gminpl.wikipedia.org. Liczba ta uwzględnia wszystkie typy gmin (wiejskie, miejskie i miejsko-wiejskie) oraz miasta na prawach powiatu (66 miast). W praktyce oznacza to, że Polska jest pokryta gminami w 100% – każdy adres, każda miejscowość należy do jakiejś gminy.

Dane o liczbie gmin regularnie publikuje GUS. Według ostatnich statystyk (początek 2025/2026) Polska ma 2479 gminpl.wikipedia.org. Dla porównania, tuż po reformie 1999 r. było ich 2489. W kolejnych latach nastąpiły minimalne zmiany administracyjne: łączenie, dzielenie czy likwidacje niektórych gmin. Najnowsze zmiany to na przykład powstanie gmin Grabówka (podlaskie) i Szczawa (małopolskie) w 2025 r., a także wcześniejsze podziały (gmina Jaśliska 2010, likwidacja Ostrowic 2019). Najczęściej zmiany dotyczą terenów wiejskich, gdzie powstają nowe gminy wsparte przez lokalną inicjatywę, lub małych miasteczek, które tracą rangę gminy z powodu depopulacji.

Dla zobrazowania rozmiaru gminy: średnia gmina ma ok. 15–16 tys. mieszkańców (przy ~38 mln ludności Polski). Jednak średnia ta jest bardzo przybliżona. Największym miastem-gminą jest Warszawa – ponad 1,7 mln mieszkańców (powierzchnia ok. 517 km²), co znacząco zawyża średnią. Wielkie miasta wojewódzkie również mają setki tysięcy mieszkańców (Kraków ~770 tys., Łódź ~670 tys., Wrocław ~640 tys., Poznań ~534 tys., Gdańsk ~470 tys. itp.). Z drugiej strony mamy gminy o bardzo niskiej populacji, czasem liczące kilkaset osób (np. gmina Opatowiec – ok. 300 mieszkańców, Krynica Morska – ok. 300). Największa gmina wiejska (pod względem mieszkańców) to gmina Długołęka (dolnośląskie) – ponad 33 tys. mieszkańców. Najmniejsze gminy miejskie to Stawiszyn w Wielkopolsce – ok. 1,3 tys. mieszkańców i powierzchnia <1 km² (to najmniejsze miasto w Polsce).

Liczba gmin w poszczególnych województwach jest zróżnicowana. Najwięcej gmin (314) ma województwo mazowieckie, co wynika m.in. z dużych obszarów wiejskich wokół Warszawy. Wśród województw podkarpackie, wielkopolskie i lubelskie mają po ponad 200 gmin. Najmniej – 71 – ma województwo opolskie. Ta różnica wynika z uwarunkowań historyczno-geograficznych. Poniżej kilka przykładów liczby gmin w regionach:

Woj. mazowieckie – 314 gmin.
Woj. wielkopolskie – 226 gmin.
Woj. lubelskie – 213 gmin.
Woj. małopolskie – 183 gminy.
Woj. łódzkie – 177 gmin.
Woj. dolnośląskie – 169 gmin.
Woj. śląskie – 167 gmin.
Woj. podkarpackie – 160 gmin.
Woj. kujawsko-pomorskie – 144 gminy.
Woj. pomorskie – 123 gminy.
Woj. podlaskie – 119 gmin.
Woj. warmińsko-mazurskie – 116 gmin.
Woj. zachodniopomorskie – 113 gmin.
Woj. świętokrzyskie – 102 gminy.
Woj. lubuskie – 82 gminy.
Woj. opolskie – 71 gmin.

Liczba gmin zmieniała się głównie wskutek wspomnianych korekt granic. Przykładowo: w 2010 r. wydzielono gminę Jaśliska (woj. podkarpackie) z części gminy Dukla; w 2019 r. likwidowano gminę Ostrowice (zachodniopomorskie) i jej tereny rozdzielono między sąsiednie gminy; w 2025 r. powstały gminy Grabówka i Szczawa. Takie zmiany są jednak bardzo rzadkie. Zwykle na początku każdego roku w oficjalnych danych widzimy tę samą liczbę 2479 gminpl.wikipedia.org. Oznacza to, że liczba gmin jest dziś w Polsce stabilna i zmienia się bardzo powoli.

Rodzaje gmin w Polsce

W Polsce wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje gmin, zależnie od charakteru obszaru:

Gmina wiejska – obejmuje jedynie tereny wiejskie, składa się wyłącznie z miejscowości o charakterze wiejskim (wsi). Nie zawiera żadnego miasta. Obecnie w Polsce jest 1453 gmin wiejskich. Przykład: Gmina Stawiguda (woj. warmińsko-mazurskie) składa się z kilku wsi wokół jeziornych terenów. W gminach wiejskich władzę sprawuje wójt (wybrany przez mieszkańców), a społeczeństwo jest podzielone na sołectwa. Budżet gminy wiejskiej w dużej mierze finansuje wsparcie rolnictwa, drogi gruntowe i infrastrukturę typową dla terenów wiejskich.
Gmina miejsko-wiejska – zawiera jedno miasto (najczęściej niewielkie lub średnie) oraz liczne okoliczne wsie. W Polsce jest 724 gminy miejsko-wiejskie. W takich gminach siedzibą jest miasto, a otoczenie tworzą wsie. Przykład: Gmina Międzyzdroje (zachodniopomorskie) – miasto Międzyzdroje plus kilka pobliskich wsi. Władzą gminy jest burmistrz (bo jest miasto), a rada gminy reprezentuje zarówno mieszkańców miasta, jak i wsi. Gmina miejsko-wiejska musi równoważyć inwestycje: częściowy budżet idzie na miejską infrastrukturę (ulice, szkoły w mieście), a część na potrzeby wsi (drogi dojazdowe, oświetlenie na wsi, wodociągi w wsiach). Cechą gmin miejsko-wiejskich jest więc łączone zadaniowanie dla mieszkańców miejskich i wiejskich obszarów.
Gmina miejska – obejmuje wyłącznie teren jednego miasta (brak obszarów wiejskich). Obecnie jest 302 gminy miejskie. Wśród nich znajdują się wszystkie duże miasta wojewódzkie oraz wiele mniejszych. Przykładami są gminy takie jak Kraków, Gdańsk, a także wiele mniejszych: Gmina Sanok, Gmina Kołobrzeg czy Gmina Sandomierz. W gminie miejskiej władzą jest prezydent miasta (w większych miastach) lub burmistrz (w mniejszych miastach). Budżet i działanie gminy miejskiej koncentruje się na rozwoju miejskiej infrastruktury: drogach osiedlowych, komunikacji publicznej, sieci ciepłowniczych czy miejskich szkół. Gminy miejskie są często gęsto zaludnione (od kilkuset do tysiąca i więcej osób na km²), co oznacza, że inwestycje muszą nadążać za dużym zapotrzebowaniem mieszkańców.

Podsumowując: typ gminy (wiejska, miejsko-wiejska czy miejska) wpływa na strukturę władz (wójt czy burmistrz) i na rozkład potrzeb budżetowych. Niemniej wszystkie gminy mają podobny zakres zadań i funkcjonują na tych samych zasadach prawnych. Różnią się jedynie tym, czy dominującym obszarem jest miasto czy obszar wiejski, co determinuje priorytety inwestycyjne. W gminach wiejskich więcej środków idzie np. na wodociągi polowe, w gminach miejskich na remonty kanalizacji miejskiej i rozwój komunikacji. W gminach miejsko-wiejskich obie sfery muszą być łączone w jednym budżecie.

Władze gminy

Każda gmina ma dwa podstawowe organy: radę gminy (organu uchwałodawczy) oraz organ wykonawczy (wójta lub burmistrza/prezydenta). Rada gminy jest kolegialnym organem przedstawicielskim – liczbę radnych określa ustawa w zależności od wielkości gminy (zwykle 15–25 radnych). Radni są wybierani przez mieszkańców co 5 lat i reprezentują ich interesy. Do kompetencji rady należy uchwalanie budżetu gminy, uchwalanie lokalnych uchwał i podatków (np. stawki podatku od nieruchomości), uchwalanie statutu gminy oraz podejmowanie decyzji o zasadniczych inwestycjach. Rada gminy pracuje na sesjach (zwykle jawnych) i w komisjach (np. finansów, oświaty, ochrony środowiska), które przygotowują projekty uchwał. Wiele rad gmin przyznaje także honorowe odznaczenia gminne (medale, nagrody) dla zasłużonych mieszkańców lub patronów miejscowych instytucji.

Organem wykonawczym gminy jest wójt (w gminie wiejskiej) lub burmistrz/prezydent (w gminie miejskiej lub miejsko-wiejskiej). Wójt (burmistrz) jest wybierany w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję, niezależnie od rady gminy. Odpowiada on za realizację uchwał rady i zarządzanie administracją gminy. Wójt kieruje pracą urzędu gminy – zatrudnia sekretarza gminy (zajmuje się obsługą administracyjną) i skarbnika (zarządza finansami). Wójt może także wydawać zarządzenia wykonawcze do uchwał rady (np. ustalić terminy wykonania inwestycji) oraz ma prawo weta do uchwały rady (które rada może odrzucić większością 3/5 głosów). Wójt i rada współdziałają, ale też kontrolują się nawzajem – rada ocenia wykonanie budżetu, a wójt realizuje jej programy.

W gminie wiejskiej dodatkowo funkcjonują sołectwa. W każdej wsi obowiązuje zebranie wiejskie – spośród jego uczestników mieszkańcy wybierają sołtysa i radę sołecką. Sołtys pełni rolę reprezentanta mieszkańców (np. zwołuje zebrania, przekazuje postulaty do wójta), a rada sołecka pomaga mu w organizacji drobnych zadań lokalnych. Co roku każda wieś otrzymuje fundusz sołecki (np. kilkadziesiąt tysięcy złotych), którym dysponują mieszkańcy na drobne inwestycje – remont chodnika, budowę placu zabaw czy doposażenie świetlicy wiejskiej. Analogicznie w dużych gminach miejskich są dzielnice lub osiedla, które mogą mieć własne rady osiedla opiniujące lokalne sprawy (np. Warszawa, Gdańsk, Wrocław).

Urząd gminy (w mieście – urząd miasta) jest miejscem, w którym mieszkańcy załatwiają sprawy administracyjne: meldunek, podatki lokalne, wydawanie dowodów osobistych, pozwolenia na budowę itp. W urzędzie pracują urzędnicy zajmujący się konkretnymi dziedzinami (finanse gminy, ochrona środowiska, edukacja itp.) oraz sekretarz gminy i skarbnik. Dzięki tej strukturze każda gmina jest administrowana w cywilizowany sposób – nawet najmniejsza wieś ma dostęp do organów lokalnej administracji.

Zadania i kompetencje gmin

Gminy realizują bardzo szeroki zakres zadań, które bezpośrednio wpływają na codzienne życie mieszkańców. Do najważniejszych zadań własnych gmin należą:

Budżet gminy – Rada gminy uchwala coroczny budżet, a gmina realizuje go we własnym zakresie. To budżet gminny finansuje inwestycje (drogi lokalne, budowa szkół, wodociągów, kanalizacji), jak również bieżące wydatki (utrzymanie dróg, oświaty, socjalnych). Każdy rok budżetowy kończy się rozliczeniem – raportem z wykonania budżetu, który rada gminy zatwierdza. Deficyt budżetowy (jeżeli wystąpi) rada pokrywa kredytem, zgodnie z opinią RIO.
Gospodarka przestrzenna – Gmina uchwala miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego dla swojego terenu (lub studium uwarunkowań). Oznacza to, że rada gminy decyduje, które obszary przeznaczyć pod zabudowę mieszkaniową, drogi czy przemysł. Administracja gminna wydaje decyzje o warunkach zabudowy i pozwoleniach na budowę w oparciu o te plany. W praktyce gmina kształtuje wygląd swoich miejscowości i rozwój nieruchomości (np. zatwierdza budowę osiedla lub chroni cenne tereny).
Infrastruktura drogowa i transport – Gmina buduje, modernizuje i utrzymuje drogi gminne, chodniki, mosty, oświetlenie uliczne. Organizuje także transport publiczny na swoim terenie (np. autobusy szkolne, lokalne linie autobusowe), szczególnie w miastach. Dba o parkingi, ścieżki rowerowe i drogi dojazdowe do gospodarstw rolnych.
Edukacja i kultura – Gmina odpowiada za podstawową edukację: prowadzi przedszkola i szkoły podstawowe. Finansuje wynagrodzenia nauczycieli, remonty i wyposażenie tych placówek. Organizatorem kultury na poziomie lokalnym są gminne ośrodki kultury, biblioteki oraz domy kultury – to gmina buduje i prowadzi takie instytucje. Dofinansowuje też lokalne inicjatywy (np. kluby sportowe, grupy teatralne).
Pomoc społeczna – Gmina prowadzi ośrodki pomocy społecznej i udziela pomocy potrzebującym. Przyznaje zasiłki rodzinne, środków na leczenie czy dopłatę do ogrzewania. Organizuje też opiekę dla seniorów i niepełnosprawnych. Działania te są finansowane ze środków budżetu gminy oraz dotacji rządowych na pomoc społeczną.
Ochrona zdrowia i bezpieczeństwo publiczne – Choć zakładane lekarze podstawowej opieki zdrowotnej są w gestii państwa, gmina może współpracować z przychodniami – np. finansując programy profilaktyczne czy dopłaty do świadczeń. Wiele gmin utrzymuje straż gminną (miejską), która wspiera policję i straż pożarną (patrolując ulice, pilnując porządku). Gmina odpowiada też za zarządzanie kryzysowe na swoim terenie (ochrona przed powodziami, współpraca z OSP).
Infrastruktura komunalna – Gmina zarządza siecią wodno-kanalizacyjną i oczyszczalniami ścieków. Zapewnia wywóz odpadów komunalnych. Prowadzi cmentarze komunalne. Gmina może również posiadać spółki komunalne (np. zajmujące się gospodarką wodno-ściekową, ciepłownictwem czy oświetleniem), które realizują usługi publiczne.
Rozwój gospodarczy i promocja – Gmina wspiera lokalny biznes i przedsiębiorczość (np. tworzy strefy inwestycyjne, pomaga firmom na terenach wiejskich). Promuje turystykę, organizuje targi czy wydarzenia kulturalne w celu rozwoju regionu. Często współpracuje z lokalnymi przedsiębiorcami i organizacjami pozarządowymi na rzecz rozwoju gospodarczego (np. na wsi wspiera agroturystykę, a w mieście przyciąganie inwestycji).

Oprócz zadań własnych gminy realizują też zadania zlecone z zakresu administracji rządowej. Przykładem są: prowadzenie rejestru ludności i wydawanie dowodów osobistych, ewidencja gruntów (wspólnie ze starostwem), czy rejestr wyborców. Za zadania zlecone odpowiada urząd gminy, ale ich koszty są pokrywane przez budżet państwa (dotacje celowe).

Ponadto gminy współpracują z mieszkańcami i organizacjami społecznymi – organizują konsultacje społeczne, budżet obywatelski i inne inicjatywy lokalne. Dzięki temu obywatel ma realny wpływ na inwestycje. Przykładowo w ramach budżetu obywatelskiego część środków przeznacza się na projekty zaproponowane i wybrane przez mieszkańców (np. plac zabaw, obiekty sportowe). Dzięki temu władze gminne mogą precyzyjniej trafiać w oczekiwania społeczności.

Finanse gminy

Finansowanie gmin to złożony mechanizm. Gminy dysponują trzema głównymi źródłami dochodów:

Dochody własne – to przede wszystkim wpływy z podatków lokalnych i opłat. Największym źródłem dochodów własnych jest podatek od nieruchomości (podatek gruntowy, budynkowy, od mieszkań), który płacą właściciele działek, domów i mieszkań na terenie gminy. Dodatkowo gminy pobierają podatek rolny i podatek leśny (zwłaszcza na terenach wiejskich) oraz inne opłaty lokalne (np. opłata targowa, opłata skarbowa od różnego rodzaju zezwoleń, czy opłaty adiacenckie przy wzroście wartości nieruchomości). Dochody własne zapewniają gminie względną niezależność finansową – to z nich gmina pokrywa znaczną część swoich wydatków.
Udziały w podatkach państwowych – ustawowo gminom przysługują udziały w podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT) i od osób prawnych (CIT). Aktualnie gminy otrzymują 39,34% z PIT i 6,71% z CIT od wpływów lokalnych podatników. W praktyce oznacza to, że im więcej mieszkańców i firm w gminie, tym większe udziały w tych podatkach. Jest to stały strumień dochodów (tzw. część wyrównawcza i równomierna), który wspomaga budżet każdej gminy.
Subwencje i dotacje – państwo przekazuje gminom subwencję ogólną, która zawiera składnik oświatowy (na szkoły) i ogólny (na inne zadania). Ponadto gminy otrzymują dotacje celowe z budżetu państwa na konkretne inwestycje (np. dopłaty do budowy szkół, dróg gminnych czy ochrony środowiska). Dużą rolę odgrywają także środki unijne: gminy mogą aplikować o fundusze z programów regionalnych i krajowych (np. na kanalizację, termomodernizację budynków użyteczności publicznej, budowę ścieżek rowerowych). Te zewnętrzne środki często pozwalają zrealizować duże projekty, które przekraczają możliwości samodzielnego budżetu gminy.

Dzięki takiemu zestawowi źródeł gminy dysponują relatywnie dużą pulą środków. Budżet gminy uchwala jej rada na każdy rok budżetowy (zwykle do końca grudnia roku poprzedzającego). Gminy mogą także zaciągać pożyczki i kredyty (np. w bankach lub od NFOŚiGW) na finansowanie inwestycji – ale obowiązują je ustawowe limity zadłużenia. Dług gminy nie może przekroczyć określonej części dochodów, a ewentualny deficyt musi uzyskać zgodę Regionalnej Izby Obrachunkowej (RIO).

Przykładowo, gmina średniej wielkości może mieć budżet na poziomie kilkudziesięciu milionów złotych rocznie. Dochody własne często stanowią kilka lub kilkanaście procent budżetu, a pozostałe pokrywa subwencja i dotacje. Na terenach wiejskich znacznym zastrzykiem finansowym są dotacje unijne z PROW (Program Rozwoju Obszarów Wiejskich) – dzięki nim gminy dofinansowują modernizację dróg polnych, budowę kanalizacji czy wsparcie dla rolników. Gminy miejskie sięgają po fundusze RPO (Regionalnego Programu Operacyjnego) na duże inwestycje miejskie (np. tramwaje, centra przesiadkowe, modernizację sieci).

Dodatkowo gmina pozyskuje środki ze swojego majątku. Przychody z wynajmu lokali użytkowych, dzierżawy gruntów komunalnych, opłat za parkingi czy targowiska stanowią nieregularne, lecz istotne wpływy. Niektóre gminy zbywają działki budowlane (co pojawia się w budżecie jako jednorazowy dochód). Wszystkie te elementy – dochody własne, udziały w PIT/CIT, subwencje, dotacje i wpływy z majątku – składają się na budżet gminy. Pozwalają na planowanie inwestycji takich jak rozbudowa szkół, budowa wodociągów czy rewitalizacja centrum miasta.

Jeśli jednak dochody nie pokrywają wszystkich wydatków, gmina może uchwalić deficyt budżetowy. Deficyt najczęściej finansuje się kredytem, który gmina zaciąga na inwestycje. Zgodnie z prawem każdy deficyt musi być wsparciem planu pokrycia (np. kredyt) i zaakceptowany przez RIO. Mimo to większość gmin dba o zachowanie dyscypliny finansowej – rozbudowany budżet obywatelski czy współpraca z mieszkańcami pomagają unikać niekontrolowanego zadłużenia.

Na koniec warto wspomnieć o funduszu sołeckim. Od kilkunastu lat gminy wiejskie przekazują każdej wsi część budżetu (np. 100–500 zł na mieszkańca) na samoorganizację. Mieszkańcy decydują wspólnie, jakie drobne inwestycje wykonać w danej wsi – to dodatkowy, bezpośredni wpływ obywateli na lokalne wydatki.

Największe i najmniejsze gminy w Polsce

Polskie gminy bardzo różnią się wielkością i liczbą mieszkańców. Oto przykłady skrajności, które pokazują tę różnorodność:

Gmina Pisz (warmińsko-mazurskie) – największa gmina pod względem powierzchni: ok. 633,7 km². To obszar pełen lasów i jezior Mazur.
Gmina Górowo Iławeckie (warmińsko-mazurskie) – najmniejsza pod względem obszaru: zaledwie 3,32 km² (prawie jak mała wioska).
Gmina Wałcz (zachodniopomorskie) – największa gmina wiejska powierzchniowo: ok. 574,9 km².
Gmina Stawiszyn (wielkopolskie) – najmniejsza gmina miejska pod względem powierzchni: ok. 0,99 km².

Pod względem liczby mieszkańców sytuacja jest inna:

Warszawa (woj. mazowieckie) – największe miasto i gmina: ponad 1,7 mln mieszkańców. Choć jest miastem na prawach powiatu, w statystykach często ujmuje się ją także jako gminę miejską.
Kraków – ok. 770 tys. mieszkańców (gmina miejska).
Łódź – ok. 672 tys. mieszkańców.
Wrocław – ok. 642 tys. mieszkańców.
Poznań – ok. 534 tys. mieszkańców.
Gdańsk – ok. 470 tys. mieszkańców.

Te duże gminy miejskie mają ogromne budżety i administracje (wiele szkół, szpitali, linii komunikacyjnych itp.). Z kolei najmniejsze gminy, takie jak Opatowiec czy Krynica Morska, mają ok. 300–400 mieszkańców każda. Najmniej zaludnioną gminą wiejską jest Cisna (podkarpackie) – około 1600 mieszkańców. Jednak w tak małych gminach często status gminy utrzymuje się ze względów historycznych lub turystycznych (np. Krynica Morska ma znaczenie turystyczne nad Bałtykiem mimo małej populacji).

Porównując rozmiary: typowa gmina wiejska ma kilkanaście tysięcy mieszkańców, a gęstość zaludnienia rzędu kilkudziesięciu osób na km². Typowa gmina miejska średniej wielkości ma kilkadziesiąt tysięcy ludzi i znacznie wyższą gęstość (kilkaset do tysiąca osób/km²). Największa gęstość mieszkańców są w centrach dużych miast (Warszawa w centrum: ponad 3000 os./km²). Tymczasem największe gminy wiejskie mają raptem kilka-kilkanaście osób/km².

Powyższe przykłady pokazują, jak bardzo różnorodne są gminy: od gmin ledwo zamieszkanych przez paręset osób, po metropolie z milionami mieszkańców; od gmin o powierzchni małego osiedla po gminy większe od niejednego powiatu. Mimo tych różnic, każda z 2479 gmin pełni podobną rolę – zapewniając lokalne usługi i organizując życie codzienne swoich obywateli. Dla mieszkańca gmina jest tym, co najbliższe: to urząd, do którego chodzi się po dowód osobisty, rada gminy decyduje o remoncie pobliskiej szkoły, a wyborcy wspólnie wybierają swojego wójta.

Dzięki istnieniu tak dużej liczby gmin (2479) Polacy mają bardzo bliską administrację lokalną. Wpływ na sprawy lokalne – od ustalania lokalnych podatków, przez konsultacje społeczne, aż po budżet obywatelski – jest realny na szczeblu gminy. Każda gmina stanowi więc istotny element samorządności w Polsce, zaś pytanie „ile jest gmin w Polsce” rozciąga się na zagadnienie funkcjonowania lokalnej wspólnoty i bliskości władzy lokalnej.